Η νέα ευρωπαϊκή οδηγία για το «δικαίωμα των καταναλωτών στην επισκευή» (2024/1799), που τέθηκε σε ισχύ τον Ιούλιο του 2024 (εφαρμογή στα κράτη-μέλη έως 31/7/2026), υποχρεώνει τους κατασκευαστές να επισκευάζουν προϊόντα (π.χ. οικιακές συσκευές, κινητά) σε λογικές τιμές και χρόνο. Κάτι που αναμένεται να διευκολύνει και να κάνει φτηνότερη για τους καταναλωτές την επισκευή των οικιακών τους συσκευών, αντί να αγοράζουν μια καινούργια. Το σχέδιο αναμένεται να μειώσει τα απόβλητα, να προωθήσει την ανακύκλωση και να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.
Βάσει της οδηγίας, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να υποστηρίξουν την ανάπτυξη πρωτοβουλιών επισκευής ή να προσφέρουν στους καταναλωτές οικονομικά κίνητρα για την επισκευή των προϊόντων τους. Οι κατασκευαστές πολλών οικιακών συσκευών θα υποχρεούνται να παρέχουν ταχύτερες και πιο προσιτές επισκευές. Πρέπει να προσφέρουν ανταλλακτικά και εργαλεία σε λογικές τιμές σε όποιον θέλει να επισκευάσει ένα προϊόν, καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του. Εάν ένα προϊόν χρειάζεται επισκευές εντός δύο ετών από την αγορά του, η εγγύησή του θα παρατείνεται κατά ένα έτος. Εάν ένα αχρησιμοποίητο προϊόν δεν μπορεί να επισκευαστεί, οι καταναλωτές θα έχουν την επιλογή ενός ανακαινισμένου μεταχειρισμένου προϊόντος.
Συνολικά, δήλωσε η Στέφανι Χούμπιγκ, υπουργός Δικαιοσύνης και Προστασίας των Καταναλωτών της Γερμανίας, η οποία συνέταξε το σχετικό σχέδιο εθνικού νόμου της χώρας, οι νέοι κανόνες θα ενθαρρύνουν τους Ευρωπαίους καταναλωτές να επιλέγουν τις επισκευές πιο συχνά. «Η κοινωνία της μιας χρήσης», δήλωσε, «δεν έχει μέλλον».
Εμπόδια για κερδοσκοπία
Στο παρελθόν, λέει ο Ρενέ Ρεπασί, επικεφαλής νομοθέτης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την οδηγία, οι κατασκευαστές έστηναν πολλά εμπόδια στις επισκευές, όπως ο καθορισμός υψηλών τιμών για τα ανταλλακτικά ή η χρήση λογισμικού για τον αποκλεισμό επισκευών από μη εξουσιοδοτημένα συνεργεία. Οι νέοι κανόνες απαγορεύουν τέτοιες πρακτικές.
Πλέον, ανεξάρτητοι επισκευαστές θα μπορούν να χρησιμοποιούν μεταχειρισμένα ή τρισδιάστατα εκτυπωμένα ανταλλακτικά και οι παραγωγοί δεν θα μπορούν να αρνηθούν να επισκευάσουν τα προϊόντα τους μόνο και μόνο επειδή είχαν επισκευαστεί προηγουμένως από κάποιον άλλο. «Αυτό θα κάνει τις επισκευές πιο ανταγωνιστικές και οικονομικά προσιτές», λέει ο Ρεπασί.
Η πρωτοβουλία για την επισκευή κέρδισε έδαφος ύστερα από μελέτες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που διαπίστωσαν ότι η πρόωρη απόρριψη προϊόντων, αντί της επισκευής τους, παράγει ετησίως 35 εκατομμύρια τόνους αποβλήτων και 261 εκατομμύρια τόνους αερίων του θερμοκηπίου μέσω πρόσθετων αναγκών σε πόρους, κατανάλωσης ενέργειας και καύσης αποβλήτων – που ισοδυναμεί με περίπου το 8% των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της Ε.Ε. Εξάλλου, μελέτες έδειξαν ότι ο πληθυσμός της Ε.Ε. των 450 εκατομμυρίων ξοδεύει ετησίως περίπου 14 δισεκατομμύρια δολάρια περισσότερα σε νέα προϊόντα από ό,τι θα πλήρωνε για επισκευές στα παλιά του προϊόντα.
Ενώ το «μείωση, επισκευή, ανακύκλωση» είναι ένα δημοφιλές σύνθημα παγκοσμίως εδώ και δεκαετίες, οι περιβαλλοντικές στρατηγικές στην Ευρώπη έχουν επικεντρωθεί λιγότερο στην επισκευή και περισσότερο στην ανάκτηση πόρων -όπως μέταλλο, γυαλί, πλαστικό και χαρτί- από ροές αποβλήτων. Αναμφίβολα, η ανακύκλωση μπορεί να μειώσει την ανάγκη για νέες πρώτες ύλες, αλλά η επισκευή παρατείνει τη διάρκεια ζωής των προϊόντων που ήδη υπάρχουν.
Ενισχύονται τοπικές επιχειρήσεις
«Η επισκευή ενός smartphone με μέσο βάρος περίπου 140 γραμμάρια εξοικονομεί 7,3 κιλά διοξειδίου του άνθρακα σε σύγκριση με τον αριθμό εκπομπών που προκαλεί η κατασκευή ενός καινούργιου και η επισκευή ενός ποδηλάτου αντί της αγοράς ενός καινούργιου εξοικονομεί 152 κιλά διοξειδίου του άνθρακα», δήλωσε ο Γιούργκεν Τσερνοχόρσκι, δημοτικός σύμβουλος της Βιέννης για την προστασία του κλίματος, το περιβάλλον και τη δημοκρατία, ο οποίος είναι υπεύθυνος για ένα τοπικό πρόγραμμα παροχής κινήτρων για επισκευές. Και κάθε ευρώ ή δολάριο που δαπανάται για επισκευές διοχετεύεται στις τοπικές οικονομίες, είπε, αντί να στέλνονται χρήματα σε μακρινές χώρες. Μόλις εφαρμοστεί η οδηγία, η Ε.Ε. προβλέπει ότι η τόνωση για τις τοπικές επιχειρήσεις θα είναι της τάξης δισεκατομμυρίων.
Το υψηλό κόστος αποθαρρύνει
Αλλά πριν συμβεί αυτό, πρέπει να ξεπεραστεί ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Οι επισκευές είναι συχνά πιο δαπανηρές σε σύγκριση με την αγορά νέων προϊόντων. Σύμφωνα με μια μελέτη που διεξήχθη για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, παρά την ευρεία λαϊκή υποστήριξη για την προστασία του περιβάλλοντος, μόνο περίπου το ένα τρίτο των καταναλωτών τείνει να επιλέγει την επισκευή αντί να αγοράζει κάτι καινούργιο, με το υψηλό κόστος να αποτελεί το κύριο εμπόδιο. Η τιμή των ανταλλακτικών από μόνη της μπορεί να είναι απαγορευτική.
Επειτα, υπάρχει το κόστος εργασίας. Τα ηλεκτρονικά είδη και τα υφάσματα παράγονται συχνά σε χώρες με χαμηλούς μισθούς στην Ασία, ενώ οι ηλεκτρολόγοι, οι ράφτες, οι υποδηματοποιοί, οι ξυλουργοί, οι ωρολογοποιοί και άλλοι τεχνίτες στην Ευρώπη πρέπει να χρεώνουν πολύ υψηλότερες αμοιβές για να καλύψουν το κόστος τους («Ψωνίστε, πετάξτε, τελειώσατε», «Εφ.Συν., 2/10/2017).
Για να βοηθήσουν στην ομαλοποίηση και την ενθάρρυνση των επισκευών, οι τοπικές και εθνικές κυβερνήσεις παρεμβαίνουν όλο και περισσότερο για να γεφυρώσουν οποιοδήποτε χάσμα κόστους. Για το 2026, η δημοτική αρχή του Βερολίνου διέθεσε 1,25 εκατ. δολάρια για την αποζημίωση των πολιτών δίνοντας έως και 237 δολάρια για τη χρήση επαγγελματικών υπηρεσιών επισκευής ή την αγορά ανταλλακτικών για χρήση. Από την έναρξη του σχετικού προγράμματος το 2024, έχουν υποστηριχθεί περισσότερες από 14.000 επισκευές.
● Με πληροφορίες από το ηλεκτρονικό περιοδικό Yale Environment 360.