ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Ειρήνη Σουργιαδάκη | «ποστ.» | Πρωτογράμματα: Γιώργος Τσόπανος | Σχεδιασμός: Μελισσάνθη Σαλίμπα | Εκδόσεις Θίνες – Δεξιά: 1350, αββαείο Αγ. Αλβανού, ψαλτήριο
Η ιδέα της ανίχνευσης αυτής της εξαιρετικής τέχνης των πρωτογραμμάτων γεννήθηκε με αφορμή τα πρωτογράμματα που κοσμούν το εξώφυλλο του βιβλίου «ποστ.», της Ειρήνης Σουργιαδάκη, που εξέδωσαν οι Εκδόσεις Θίνες. Απευθύναμε έτσι στους κ. Γιώργο Ματθιόπουλο, επίκουρο καθηγητή στο ΠΑΔΑ και τυπογραφικό σχεδιαστή, και Αγαμέμνονα Τσελίκα, φιλόλογο-παλαιογράφο, επίτιμο δρα του ΔΠΘ, την πρόσκληση να μας μυήσουν στην ιστορία των διακοσμημένων πρωτογραμμάτων, την οποία δέχτηκαν και τους ευχαριστούμε θερμά
Η ιστορία των διακοσμημένων πρωτογραμμάτων ξεκίνησε με τα ειλητάρια σε πάπυρο, αλλά αναπτύχθηκε στους περγαμηνούς κώδικες κατά την υστερο-ρωμαϊκή και πρωτο-βυζαντινή περίοδο, όταν η όρθια παραλληλόγραμμη σελίδα εδραιώθηκε ως οπτική μονάδα κειμένου-ανάγνωσης. Αυτές οι πρώιμες εφαρμογές γραφιστικού σχεδιασμού από ειδικευμένους εικονογράφους σύντομα ανέλαβαν το έργο της επικοινωνίας ευρύτερων μηνυμάτων χρησιμοποιώντας ένα οπτικό λεξικό που κάλυπτε πολιτισμικές αναφορές, γεωγραφικές περιγραφές, θρησκευτικές παραδόσεις και καλλιτεχνικές-φαντασιακές αναζητήσεις.
Καθ᾽ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, τόσο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία όσο και στα δυτικά βασίλεια, η συνεχής αντιγραφή κωδίκων ήταν μια χρονοβόρα και ακριβή διαδικασία στενά συνδεδεμένη με την αναπαραγωγή της θρησκευτικής ομοδοξίας. Ο συνδυασμός της καλλιγραφίας, των διακοσμητικών στοιχείων, της εικονογράφησης και της βιβλιοδεσίας καθόριζε την ποιότητα των εκδόσεων και για την παραγωγή τους επιστρατεύονταν το ταλέντο, η φαντασία και η τεχνική δεινότητα πολλών εξειδικευμένων τεχνιτών, οι περισσότεροι εκ των οποίων δυστυχώς παραμένουν ανώνυμοι.
Αρχικά προσπαθούσαν να δώσουν έμφαση στην αρχή του κειμένου σχεδιάζοντας το πρώτο γράμμα μεγαλύτερο, αλλά σταδιακά η προσθήκη χρώματος και η εικονογραφική διάθεση εξέλιξαν τη συνήθεια αυτή σε μικρές διακοσμητικές συνθέσεις.
Μια δημοφιλής πρακτική υπήρξε η διαμόρφωση ενός σημαντικού σε μέγεθος χώρου της σελίδας, στο εσωτερικό περιθώριο ή μέσα στη στήλη του κειμένου, όπου το αρχικό γράμμα της πρώτης λέξης συνδυαζόταν με πλούσια χρωματισμένες μικρογραφίες με γεωμετρικές συνθέσεις, φυτικά μοτίβα, ζώα ή με αναφορές σε στιγμιότυπα που σχετίζονταν με το κείμενο. Αν ο παραγγελιοδόχος ήταν σημαντικός, διακοσμούσαν τα πρωτογράμματα με χρυσά πλαίσια.
Η ποικιλόμορφη αυτή διακοσμητική παρουσία υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής κατά τον ύστερο Μεσαίωνα και αναπόφευκτα επηρέασε και συνέχισε να εφαρμόζεται στις εκδόσεις των βιβλίων με τη νέα εφεύρεση της τυπογραφίας, από τα μέσα του 15ου αι.
Στους τυπωμένους τόμους οι στοιχειοθέτες άφηναν κενό τον χώρο στην αρχή της παραγράφου, ώστε ο αγοραστής του βιβλίου, εάν το επιθυμούσε, να ανέθετε σε έναν καλλιτέχνη-μικρογράφο τη χειροποίητη σχεδίαση διακοσμημένων πρωτογραμμάτων. Σύντομα, οι εκδότες άρχισαν να παραγγέλνουν τη χάραξη ξύλινων ή μολυβένιων γραμμάτων με εικονογραφημένη διακόσμηση, ώστε να ολοκληρώνεται η αισθητική διαμόρφωση της έκδοσης. Οι στοιχειοχαράκτες, ανταποκρινόμενοι στη ζήτηση, δημιουργούσαν πολυάριθμα διακοσμητικά αλφάβητα σε διαφορετικά μεγέθη και οι τυπογράφοι τα χρησιμοποιούσαν αναλόγως των αναγκών κάθε έκδοσης.
Η χρήση των πρωτογραμμάτων και η σχεδίασή τους ακολουθούσαν τις ιδεολογικές και αισθητικές αντιλήψεις κάθε περιόδου. Οι πληροφορίες που περιέχονται καλύπτουν πολλά πεδία: τυπογραφία-γραφιστική, ιστορικές αναφορές, θρησκευτικές δοξασίες και καλλιτεχνικές αναζητήσεις. Εικονογραφούν συμβολισμούς που προέρχονται από αλληγορίες, μύθους ή κλασικά έργα, λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής και κοινωνικά σχόλια.
Ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός και η απέριττη υφολογία του Νεοκλασικισμού περιόρισαν σημαντικά τη χρήση και την εικονογραφική ποικιλομορφία κατά τον 19ο αιώνα, αλλά η εκφραστική παρουσία των πρωτογραμμάτων επανήλθε με την πανευρωπαϊκή διάδοση του καλλιτεχνικού κινήματος Arts and Crafts και την εδραίωση των βιβλίων τέχνης ως αισθητική-εκδοτική παρουσία. Ορμώμενοι από αυτό το δημιουργικό πνεύμα, πολλοί νέοι καλλιτέχνες εγκολπώθηκαν την επιδραστική παρουσία της τυπογραφίας στη λογοτεχνία, στην ποίηση και στις εικαστικές τέχνες, τη σχεδίαση πρωτογραμμάτων και την αισθητική επιμέλεια εκδόσεων καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα.
Από τον Μεσοπόλεμο, σημαντικοί τυπογράφοι και εκδότες στην Ελλάδα, όπως ο Χρυσόστομος Γανιάρης, οι αδελφοί Ταρουσόπουλοι, οι Εκδόσεις της Εστίας, του Ελευθερουδάκη, του Κ. Γκοβόστη, αλλά και μεταπολεμικά του Ικαρου, του ΜΙΕΤ (Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλης), των Κειμένων (Φίλιππος Βλάχος) και χαράκτες, όπως ο Φώτης Κόντογλου, ο Γιάννης Κεφαλληνός, ο Α. Τάσσος, ο Αγγελος Θεοδωρόπουλος, ο Γιώργης Βαρλάμος, ο Κώστας Γραμματόπουλος, ο Παναγιώτης Γράββαλος και άλλοι ακολούθησαν τη διεθνή πρακτική και μας έδωσαν εξαιρετικά δείγματα του ιδιαίτερου και τόσο εκφραστικού αυτού πεδίου.
Η Ζιζή και η Μελισσάνθη Σαλίμπα έχουν επιμεληθεί με αγάπη και μεράκι μια ευαίσθητη λογοτεχνική συλλογή «επιστολών» της Ειρήνης Σουργιαδάκη με τον τίτλο «ποστ.», για τις Εκδόσεις Θίνες. Το μικρό αυτό βιβλίο προσκλήθηκε να εικονογραφήσει με μοναδικά, αυτοσχέδια «γραμματόσημα» ο ζωγράφος Γιώργος Τσόπανος. Ο καλλιτέχνης, ο οποίος –ειρήσθω εν παρόδῳ– δηλώνει συλλέκτης σπάνιων γραμματοσήμων χωρίς να έχει αποκτήσει κανένα, κόσμησε τις «επιστολές» και με ευφάνταστα πρωτογράμματα ανανεώνοντας δημιουργικά τον εικαστικό διάλογο με αυτή την ιδιαίτερη τέχνη. Η έκδοση «ποστ.» προσφέρει μια λιτή αλλά συνάμα αρμονική συνέργεια της τέχνης του λόγου και της εικόνας. Δώστε στον εαυτό σας και στους φίλους σας ένα μικρό δώρο με ασυνήθιστα μεγάλο δημιουργικό αποτύπωμα.
ℹ️ Η παρουσίαση του «ποστ.» θα γίνει τη Δευτέρα 22/12, στις 7.30 μ.μ., στο Λόφος Art Project, Βελβενδού 39, Κυψέλη
* Επίκουρος καθηγητής στο ΠΑΔΑ και τυπογραφικός σχεδιαστής