«Το θέαμα είναι ο μη διακοπτόμενος λόγος, που η παρούσα τάξη πραγμάτων επιφυλάσσει για τον εαυτό της, ο εγκωμιαστικός της μονόλογος. Είναι η αυτοπροσωπογραφία της εξουσίας στην εποχή της ολοκληρωτικής της διαχείρισης των συνθηκών ύπαρξης».
Γκι Ντεμπόρ, «Η Κοινωνία του Θεάματος»
Σε ένα ξεχασμένο και λογοκριμένο σκετσάκι κινουμένων σχεδίων του SNL από το 1998 με τίτλο «Mediaopoly» («Μιντιοπώλιο»), σκιαγραφείται μια εκ των σημαντικότερων θεωριών των μέσων επικοινωνίας του 21ου αιώνα. Πώς από τον «εκδημοκρατισμό» και τον «φιλελευθερισμό» των μέσων μαζικής ενημέρωσης, περάσαμε στην απόλυτη κυριαρχία κάποιων μετρημένων στα δάχτυλα μιντιακών οργανισμών που ελέγχουν (σχεδόν) τα πάντα.
Αυτοί οι μιντιακοί οργανισμοί που εξαπλώθηκαν σαν σαρανταποδαρούσες κατάφεραν μέσα σε λίγα χρόνια (και με την άφιξη του διαδικτύου και των social media) να καθορίζουν πώς ενημερωνόμαστε, τι βλέπουμε, πώς το βλέπουμε και πώς εν τέλει μιλάμε (στην καθημερινότητα μας) για αυτά που απεικονίζονται στην εικόνα (και κατ’ επέκταση στον Τύπο).
Το σκετσάκι έπαιξε μόνο μία φορά και ποτέ ξανά. Τώρα, με την είδηση ότι το Netflix έφτασε σε συμφωνία για εξαγορά της Warner Bros για 82 δισ. δολ., το σκετς του SNL επανεμφανίστηκε στα social media, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο θάνατος του σινεμά και κατ’ επέκταση της δημοκρατίας, όπως τουλάχιστον τη γνωρίζαμε, ήταν προμελετημένος.
Ελεγχος και μιντιακοί πόλεμοι
Το 1983, όπως μας ενημερώνει μια έρευνα του Roosevelt Institute, 50 εταιρείες ήλεγχαν την πλειονότητα των αμερικανικών Μέσων. Μέχρι τις αρχές του 2000, μόνο έξι εταιρείες ήλεγχαν τη μερίδα του λέοντος. Εν έτει 2025, πέντε εταιρείες (National Amusements, Disney, TimeWarner, Comcast, News Corp) ελέγχουν σχεδόν όλους τους αμερικανικούς τηλεοπτικούς σταθμούς, τον Τύπο και την πλειονότητα των streaming services. Στο ψηφιακό πεδίο, προκύπτει άλλος ένας συγκεντρωτισμός εξουσίας, όχι από τις εταιρείες των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης, αλλά από τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες, που συνεχώς επενδύουν και στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης (βλ. Τζεφ Μπέζος ή Λάρι Ελισον) για να αυξήσουν την επιρροή τους.
Το μιντιοπώλιο αυτό δεν είναι βεβαίως αμερικανική πρωτοτυπία. Στην Ελλάδα, στη Γαλλία, στη Ουγγαρία, στη Μάλτα, στην Κύπρο, οι ολιγάρχες ελέγχουν τον Τύπο και εισβάλλουν σιγά σιγά και στον χώρο του κινηματογράφου (βλ. Βενσάν Μπολορέ στη Γαλλία), γινόμενοι έτσι υπεύθυνοι για τις χρηματοδοτήσεις ταινιών και παραγωγών αλλά και για τις διανομές στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Δεν είναι τυχαίο, βέβαια, πως όλοι αυτοί οι επιχειρηματίες που εξαγοράζουν μικρότερες εταιρείες από ’δώ και από ’κεί, και ελέγχουν όλο και μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας, είναι δισεκατομμυριούχοι που χρηματοδοτούν ακροδεξιά κόμματα και υποψηφίους. Τα Μέσα ανέκαθεν πλαισίωναν παιχνίδια εξουσίας μεταξύ επιχειρηματικών κύκλων και πολιτικών συμφερόντων, αλλά πρώτη φορά βλέπουμε μια τέτοια μαζική αντεπίθεση της Ακροδεξιάς που στοχεύει στην κατάληψη κάθε πεδίου της ζωή μας.
Δύο ημέρες αφού το Netflix ανακοίνωσε την εξαγορά της Warner Bros, ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε παρέμβαση, καθώς η συμφωνία, όπως ανέφερε, «μπορεί να δημιουργεί προβλήματα». Λίγες ώρες αργότερα, η φιλική προς τον Τραμπ εταιρεία παραγωγής ταινιών Paramount Skydance ανακοίνωσε νέα προσφορά προς τη Warner Bros αξίας 108 δισ. δολ. Η προσφορά έγινε με τη συνδρομή επενδυτικών funds από τη Σαουδική Αραβία, το Αμπου Ντάμπι, το Κατάρ και από την εταιρεία του γαμπρού του Ντόναλντ Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ.
Βρισκόμαστε άρα στο σημείο, όπου μια τεχνολογική εταιρεία υπηρεσιών streaming, που κυριολεκτικά δολοφονεί αργά και βασανιστικά τον κινηματογράφο όπως τον ξέραμε παράγοντας fast food cinema, θα εξαγοράσει τη δεύτερη μεγαλύτερη εταιρεία παραγωγής στις ΗΠΑ, δίνοντας άλλο ένα χτύπημα στον πολύπαθο κλάδο ή η Warner Bros θα εξαγοραστεί από μια αρκετά ύποπτη εταιρική κοινοπραξία φίλων και υποστηρικτών του Ντόναλντ Τραμπ, που θα λειτουργεί με όρους MAGA και θα στοχεύει στον εκφασισμό του Μέσου.
Χάος & Broligarchy
Πριν από μια δεκαετία περίπου, οι θεωρητικοί της Επικοινωνίας έβλεπαν το πρόβλημα της εξουσίας που ασκούν τα μέσα ενημέρωσης στους καταναλωτές τους, υπό το πρίσμα του παραδείγματος του χάους: όλα είναι ρευστά, η ενημέρωση διαχέεται από πολλούς πόλους και ο καταναλωτής μπορεί να επιλέγει ευκολότερα από πού θα λαμβάνει την ενημέρωσή του. Χάος, το οποίο όμως μπορεί να φέρει αναταράξεις και να προκαλέσει το status quo.
Δεν είναι τυχαίο ότι μία από τις λέξεις της χρονιάς που φεύγει ήταν το «broligarchy», μια λέξη που προσπαθεί να περιγράψει αυτή την ολιγαρχία ανδρών που διαμορφώνεται κατά την τεχνολογική επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης. Το παίζουν cool, είναι μορφωμένοι, έχουν άποψη και αγοράζουν τα πάντα με την έμμεση συμμετοχή και ευθύνη μας, όσο όλο μας το είναι εμπορευματοποιείται αδιάκοπα.
Μπορεί όλα να φαίνονται μάταια (και μπορεί να είναι κιόλας), αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε την αντίσταση που αναδύεται στις επιθέσεις των ολιγαρχών. Από την αντι-ολιγαρχική περιοδεία του Μπέρνι Σάντερς σε όλες τις ΗΠΑ, τις απεργιακές κινητοποιήσεις εργαζόμενων σε κλάδους που κινδυνεύουν να χαθούν από την επέλαση του Α.Ι., την αυξανόμενη προσέλευση στα ευρωπαϊκά σινεμά παρά την πίεση των υπηρεσιών streaming και τη συζήτηση που έχει ξεκινήσει παγκοσμίως για το πώς θα αντιμετωπιστεί αυτή η μερίδα ανθρώπων που ζουν παρασιτώντας στις ζωές μας, ελέγχοντας το βλέμμα μας και τις συνήθειές μας, δοκιμάζοντας συνεχώς τα όρια της πληγωμένης μας δημοκρατίας.