Το παγκόσμιο οικονομικό και εμπορικό σύστημα βρίσκεται σε μετάβαση. Γεωπολιτικές ανακατατάξεις, ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη, έλεγχος των κρίσιμων υποδομών και πρώτων υλών αποτελούν παράγοντες που λειτουργούν αποσταθεροποιητικά, ανατρέποντας ισορροπίες δεκαετιών και σηματοδοτούν το τέλος της «χρυσής περιόδου» της παγκοσμιοποίησης, που ξεκίνησε γύρω στο 2000 και οδήγησε σε αύξηση της οικονομικής ευημερίας ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων κρατών.
Αυτή την περίοδο κυριάρχησε ένα πολυμερές πλαίσιο θεσμών και κανόνων, που επέτρεψε τον πολλαπλασιασμό των οικονομικών και εμπορικών συναλλαγών σε μια πρωτόγνωρη κλίμακα, με αιχμή τον περιορισμό των οικονομικών, δασμολογικών και μη, εμποδίων. Είναι ενδεικτικό ότι σε αυτό το νέο εμπορικό καθεστώς ο μέσος όρος των δασμολογικών φραγμών μειώθηκε από περίπου 40% το 1947 στο 4% το 2010 και η επίδρασή τους, υπήρξε εντυπωσιακή, οδηγώντας σε αύξηση του όγκου του παγκόσμιου εμπορίου κατά 4.400% την περίοδο 1950-2023.
Σήμερα, περνάμε ταχύτατα στην εποχή της γεωοικονομίας, όπου η οικονομική ισχύς θα καθορίζεται ολοένα και περισσότερο από τις πολιτικές προτεραιότητες και τους συσχετισμούς. Οι οικονομικές αποφάσεις κυβερνήσεων και επιχειρήσεων δεν θα λαμβάνονται μόνο στη βάση του κόστους, αλλά κυρίως στον συνυπολογισμό του πολιτικού και οικονομικού ρίσκου. Οι οικονομικές εξαρτήσεις εργαλειοποιούνται και οι αγορές μετατρέπονται σε εμπόλεμες ζώνες. Οπως εύστοχα έχει παρατηρηθεί, στο τρίγωνο που ορίζεται από την οικονομική αλληλεξάρτηση, την οικονομική ασφάλεια και τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, μπορούν κάθε φορά να συνδυαστούν μόνο οι δύο πλευρές του (Edward Fishman, Chokepoints: How the Global Economy Became a Weapon of War, 2025).
Αναπόφευκτα το εμπόριο κατακερματίζεται, οι αλυσίδες αξίας διαταράσσονται, ενεργειακοί διάδρομοι και εμπορικές οδοί επαναχαράσσονται. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις κατευθύνονται συχνότερα σε γειτονικές περιοχές (nearshoring) ή σε πολιτικά φιλικές περιοχές (friendshoring).
Στο αναδυόμενο περιβάλλον η αβεβαιότητα καθίσταται η νέα συνθήκη. Σήμερα υπολογίζεται ότι η αβεβαιότητα είναι κατά 50% υψηλότερη από τους ιστορικούς μέσους όρους. Η οικονομική αβεβαιότητα λειτουργεί περισσότερο διαλυτικά και αποσταθεροποιητικά όταν αλληλεπιδρά με τη γεωπολιτική. Υπολογίζεται ενδεικτικά ότι τα επεισόδια γεωπολιτικών εντάσεων περιορίζουν το διεθνές εμπόριο κατά 20%-30%, κάτι που αντιστοιχεί σε αύξηση δασμών κατά 11% (G. Gopinath, P.-O. Gourinchas, A. Presbitero and P. Topalova, «A New Cold War? How trade and investment linkages are changing», IMF Working Papers, April 2024). Αναμενόμενα λοιπόν το διεθνές εμπόριο επιβραδύνεται, καθώς ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (Global Trade Outlook and Statristics, March 2026) προβλέπει τον περιορισμό του από το 4,6% στο 1,9%, χωρίς μάλιστα να συνυπολογιστεί ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή.
Προκειμένου να ενισχύσει την οικονομική ανθεκτικότητά της, η Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να κινηθεί προς τρεις κατευθύνσεις:
Πρώτον, στη στρατηγική αυτονομία της με περιορισμό των εξαρτήσεών της (de-risking) σε κρίσιμους τομείς και υποδομές, με δημιουργία επαρκών αποθεμάτων, διαφοροποίηση προμηθευτών και θέτοντας τις βάσεις για μια κοινή αγορά ενέργειας.
Δεύτερον, στην περαιτέρω εμβάθυνση της Κοινής Αγοράς, ώστε να δώσει ώθηση στο ενδοκοινοτικό εμπόριο στην κατεύθυνση της έκθεσης Λέτα. Πρόσφατη μελέτη του ΔΝΤ υπολογίζει ότι οι εσωτερικοί εμπορικοί φραγμοί στην Ε.Ε. αντιστοιχούν με δασμό της τάξης του 45%, τη στιγμή που οι αντίστοιχοι φραγμοί στις ΗΠΑ είναι τρεις φορές μικρότεροι.
Τρίτον, στη διαφοροποίηση οικονομικών εταίρων και εμπορικών διαδρομών. Εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι η συμμετοχή σε παγκόσμιες αλυσίδες αξίας μειώνει κατά 90% την αστάθεια της ζήτησης λόγω της διαφοροποίησης των αγορών (Mancini M., Taglioni D. and Borin A., «Integration in global value chains might not increase exposure to risk after all», www.cepr.org, 2022). Οι συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου ανάμεσα στην Ε.Ε. και σε εμπορικούς εταίρους της (Mercosur, Ινδία, Αυστραλία) είναι ευπρόσδεκτες και πρέπει να έχουν συνέχεια.
Η οικονομική ευημερία συναρτάται πλέον άμεσα με την οικονομική ισχύ, ανθεκτικότητα που με τη σειρά της προϋποθέτει την αποτελεσματική διαχείριση της αβεβαιότητας.
*Ο κ. Δημήτρης Σκάλκος είναι γενικός γραμματέας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και Εξωστρέφειας στο υπουργείο Εξωτερικών, πρόεδρος της Enterprise Greece.
** Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στην Καθημερινή της Κυριακής
Ακολουθήστε το Money Review στο Google News