Φόρτωση Text-to-Speech…
Οποιος ενδιαφέρεται για την κλασική μουσική και την όπερα στην Ελλάδα, ειδικά όποιος ενδιαφέρεται για τους Ελληνες καλλιτέχνες των αρχών του 20ού αιώνα, έχει οπωσδήποτε συναντήσει το όνομα του Στάθη Αρφάνη. Κι όχι μία αλλά περισσότερες φορές. Σε όποιο κείμενο αφορά το θέμα, ανεξάρτητα από το αν αυτό βρίσκεται σε έντυπα κρατικών οργανισμών ή εντοπίζεται σε ιδιωτικές εκδόσεις, άσχετα αν αφορά μεμονωμένα άρθρα εφημερίδων ή περιλαμβάνεται σε θεματικά αφιερώματα όπως εκείνα των «Επτά Ημερών» της «Καθημερινής», το φωτογραφικό υλικό προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από τη συλλογή του Στάθη Αρφάνη, ίσως του σημαντικότερου συλλέκτη σε ό,τι αφορά το συγκεκριμένο αντικείμενο. Ακριβώς γι’ αυτό, επειδή εμφανιζόταν παντού, είναι μια συλλογή που στο μυαλό πολλών είχε προσλάβει μυθικές διαστάσεις. Μια συλλογή που συγκεντρώθηκε με πολύ κόπο και προσωπικά χρήματα από έναν και μόνο άνθρωπο. Από το πάθος του για τη μουσική και την όπερα, από αγάπη για τα τεκμήρια που καταγράφουν και άρα συγκρατούν την πιο «άπιαστη» από τις παραστατικές τέχνες, τη μουσική. Η φωτογραφία τής δίνει «πρόσωπο», ο ήχος τής δίνει «φωνή».
Η συλλογή του Στάθη Αρφάνη περιλαμβάνει οπτικά και ηχητικά τεκμήρια. Χιλιάδες φωτογραφίες, έντυπα ή και χειρόγραφα κάθε είδους, όπως ατομικά φωτογραφικά πορτρέτα και ομαδικές φωτογραφίες στημένες σε στούντιο, αναμνηστικές φωτογραφίες με κοστούμια παραστάσεων όπερας, ταχυδρομικά δελτάρια με ποζαρισμένες φωτογραφίες τραγουδιστών σε ρόλους που τους έκαναν διάσημους, περιστασιακές φωτογραφίες ιδιωτικής ή δημόσιας ζωής, φωτογραφίες από τον Τύπο, αφίσες και προγράμματα παραστάσεων, λιμπρέτα, ιδιόχειρες σημειώσεις, αποκόμματα εφημερίδων με κριτικές, όπως επίσης επίσημα έγγραφα. Και πλάι σε αυτά, ιστορικές ηχογραφήσεις σε δίσκους 78 στροφών και μπομπίνες μαγνητοφώνου. Τεκμήρια ανεκτίμητα σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, που δεν τα πάει πολύ καλά με το ιστορικό της απόθεμα. Ψηφίδες, των οποίων η μελέτη μπορεί να βοηθήσει ώστε κάποτε να γραφεί, λόγου χάριν, μια συστηματική ιστορία του Ελληνικού Μελοδράματος, δηλαδή του θιάσου όπερας που ίδρυσαν ο συνθέτης Διονύσιος Λαυράγκας με τον συνθέτη και αρχιμουσικό Λουδοβίκο Σπινέλλη και ο οποίος προϋπήρξε της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Οταν, φυσικά, αποφασίσουμε ότι η κλασική μουσική και η όπερα ανήκουν στην «παράδοσή» μας, τουλάχιστον όσο ο Ιψεν και ο Μπέκετ.
Μια ανεκτίμητη περιουσία χιλιάδων φωτογραφιών, εντύπων, χειρογράφων, αφισών, ιστορικών ηχογραφήσεων σε δίσκους 78 στροφών και μπομπινών δωρήθηκε στο Ωδείο το 2023.
Αυτή την ανεκτίμητη περιουσία των χιλιάδων οπτικών και φωνητικών τεκμηρίων δώρισε με μοναδική γενναιοδωρία ο Στάθης Αρφάνης το 2023 στο Ωδείο Αθηνών. Και από αυτήν το Ωδείο δημιούργησε ήδη έναν πρώτο καρπό, μία έκδοση με τίτλο «Η κιβωτός της ελληνικής μουσικής», που υλοποιήθηκε χάρη στη γενναιόδωρη υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου. Μία εξαιρετική έκδοση 152 σελίδων η οποία περιλαμβάνει επίσης ένα cd με 18 ηχογραφήσεις, δίνοντας έτσι μια ιδέα του θησαυρού. Μικρή ασφαλώς, αλλά κρίσιμη.
Κρίσιμη, επειδή η επιλογή του οπτικού υλικού, που καλύπτει χρονικά την περίοδο από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το 1960, δεν έγινε με αισθητικά κριτήρια. Από τις χιλιάδες φωτογραφίες επιλέχθηκαν περίπου 200, οι πιο αντιπροσωπευτικές. Οχι μόνον επειδή απεικονίζουν σημαντικά πρόσωπα, αλλά επειδή μέσα από αυτές στοιχειοθετείται η ιστορία, που ακόμη δεν έχει καταγραφεί σε κείμενο. Περιλαμβάνονται, φυσικά, τα αυτονόητα. Οπως, η ελληνικής καταγωγής Χαρίκλεια Χαρικλή, ή Νταρκλέ, η πρώτη υψίφωνος που ερμήνευσε την «Τόσκα» του Πουτσίνι, αυτή που ο ίδιος συνθέτης θεωρούσε την «πιο όμορφη και εξαίσια Μανόν». Απεικονίζεται επίσης ο Δημήτρης Μητρόπουλος στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, όπου θα έδινε αργότερα συναυλία. Μαζί του ο διεθνούς φήμης πιανίστας Ιγκον Πέτρι, που είχε προσκληθεί το 1927 από τη Συμφωνική Ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών για εμφανίσεις. Ο Αρφάνης έχει πάθος με τον Μητρόπουλο. Μάλιστα, έχει συντάξει την πλήρη δισκογραφία του σε σύγγραμμα που κυκλοφορεί στα αγγλικά. Στη νέα έκδοση του Ωδείου Αθηνών βρίσκει κανείς φωτογραφίες του θιάσου του Ελληνικού Μελοδράματος. Οχι μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αλλά επίσης στην Αίγυπτο, μπροστά από τις πυραμίδες. Το ενδιαφέρον της δεν είναι τουριστικό, αλλά δίνει μια εικόνα της αξίας των περιοδειών του θιάσου σε τόπους του μείζονος ελληνισμού, όπως το Κάιρο και η Αλεξάνδρεια, οι οποίοι υπήρξαν τόσο σημαντικοί στην Ιστορία του. Φυσικά, στην έκδοση βρίσκει κανείς επίσης φωτογραφίες του ίδιου του Λαυράγκα, ιδρυτή του Ελληνικού Μελοδράματος, όπως και άλλων συνθετών, από τον Μανώλη Καλομοίρη έως τον Νίκο Σκαλκώτα.
Προκειμένου να χρησιμεύσει για κάτι περισσότερο από την απλή αισθητική απόλαυση, το εξαιρετικό υλικό της συλλογής Αρφάνη είχε ανάγκη τεκμηρίωσης και χρονολόγησης. Ποιος, πότε, πού. Μια κοπιώδης εργασία την οποία ανέλαβε ο μουσικοκριτικός Γιάννης Σβώλος, που διαθέτει τη σχετική εμπειρία, καθώς έχει εργαστεί ως υπεύθυνος εντοπισμού, επιλογής, οργάνωσης, αντιστοίχισης, επεξεργασίας και πραγματολογικής επιμέλειας του εικαστικού όσο και του ηχητικού υλικού κατά τη δημιουργία του Εικονικού Εκπαιδευτικού Μουσείου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Εκτός από την έρευνα, ο ίδιος υπογράφει τα κείμενα και την επιμέλεια της έκδοσης.
Το υλικό έχει οργανωθεί σε τέσσερις ενότητες, οι οποίες αφορούν τους μελοδραματικούς θιάσους, τους τραγουδιστές της όπερας, τους αρχιμουσικούς και τους συνθέτες. Κάθε φωτογραφία δεν συνοδεύεται μονάχα από μία λεζάντα, αλλά και από ένα σύντομο κείμενο με στοιχεία για το εκάστοτε πρόσωπο. Την απαραίτητη τεκμηρίωση. Ωστε η έκδοση να μην περιοριστεί στο επίπεδο της νοσταλγίας και του αναμνηστικού λευκώματος, αλλά να συνεισφέρει στην αποτύπωση της μουσικής ζωής μιας ολόκληρης εποχής.
Γιάννης Σβώλος, «Η κιβωτός της ελληνικής μουσικής. Εικόνες και ήχοι από τη συλλογή του Στάθη Αρφάνη», εκδόσεις Ωδείου Αθηνών, Αθήνα 2026.