Φόρτωση Text-to-Speech…
JOHAN NORBERG
«Peak Human»
εκδ. Atlantic Books, 2025, σελ. 510
Η μελέτη της άνθησης και παρακμής σπουδαίων πολιτισμών δεν έπαψε να συναρπάζει τους ιστορικούς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ο Γιόχαν Νόρμπεργκ, Σουηδός ιστορικός και senior fellow στο Cato Institute της Ουάσιγκτον, στο τελευταίο βιβλίο του αξιολογεί επτά χρυσές εποχές που άφησαν τη σφραγίδα τους στην ανθρωπότητα. Για το φιλόδοξο αυτό εγχείρημα επέλεξε την αρχαία Αθήνα, την αρχαία Ρώμη, το Χαλιφάτο των Αββασιδών (750-1258 μ.Χ.), τη δυναστεία Σονγκ στην Κίνα (960-1279 μ.Χ.), την Ιταλία της Αναγέννησης (14ος-16ος αιώνας), τη Δημοκρατία των Κάτω Χωρών (16ος-18ος αιώνας) και την «Αγγλόσφαιρα», με δεσπόζουσες τη Βρετανία στον 18ο και 19ο αιώνα και τις ΗΠΑ στον 20ό και στις αρχές του 21ου αιώνα.
Δεν υπάρχει μια μοναδική εξήγηση για την άνοδο και την πτώση τους. Ολες οι χρυσές εποχές είχαν τις δικές τους ιδιαιτερότητες, αλλά και μερικά κοινά χαρακτηριστικά. Ολες υιοθέτησαν τολμηρές καινοτομίες, ήταν ανοιχτές σε ξένες επιρροές, διακρίνονταν για την πολιτιστική δημιουργικότητα, τις τεχνολογικές ανακαλύψεις και την οικονομική πρόοδο. Οι κοινωνίες τους ευημερούσαν όταν ήταν εξωστρεφείς, ανοιχτόμυαλες και ανεκτικές. Ο συγγραφέας επανέρχεται συχνά στη διάκριση μεταξύ της ανοιχτής «αθηναϊκής» νοοτροπίας που αναζητεί το νέο και της κλειστής «σπαρτιατικής» νοοτροπίας, που περιχαρακώνεται για να προστατεύσει τα κεκτημένα. Μοιραίοι για την παρακμή και πτώση δεν ήταν τόσο οι πόλεμοι, οι επιδημίες και οι φυσικές καταστροφές, όσο η απώλεια της αυτοπεποίθησής τους, όταν αντιμετώπισαν πιεστικές κρίσεις. Αυτές δεν ξεπεράστηκαν όταν κυριάρχησε το φοβικό σύνδρομο από ηγέτες που επέβαλαν μια μονολιθική ορθοδοξία και ασφυκτικό έλεγχο. Τότε οι πειραματισμοί θεωρήθηκαν επικίνδυνοι, επινοήθηκαν αποδιοπομπαίοι τράγοι και διώχθηκαν οι αιρετικοί «Σωκράτες» στην ανοιχτόμυαλη Αθήνα, στο ανεκτικό Χαλιφάτο των Αββασιδών, στην Ιταλία της Αναγέννησης και στις Κάτω Χώρες του Διαφωτισμού.
Οι αρχαίοι Αθηναίοι εισήγαγαν τη δημοκρατία, ήταν ανοιχτοί στον έξω κόσμο και γνώρισαν την ευημερία εφαρμόζοντας καινοτόμες ιδέες. Αυτό απαιτούσε αποδοχή του πλουραλισμού και υιοθέτηση θεσμών που περιόριζαν την αυθαιρεσία της εξουσίας. Οι Ρωμαίοι δημιούργησαν έναν ενοποιημένο οικονομικό χώρο, ενσωμάτωσαν τους ξένους και διδάχθηκαν από όσους κατέκτησαν, κυρίως από τους Ελληνες. Το Χαλιφάτο των Αββασιδών με πρωτεύουσα τη Βαγδάτη οικοδόμησε πάνω στη σοφία της αρχαίας Αθήνας και Ρώμης και μας έδωσε την άλγεβρα και τη μοντέρνα ιατρική. Στη δυναστεία Σονγκ επικράτησε η αξιοκρατία, οι τεχνολογικές ανακαλύψεις και η εξωστρέφεια, με αποτέλεσμα το 1200 μ.Χ. η Κίνα να ήταν η πλουσιότερη χώρα στον κόσμο. Η Βρετανία άφησε ως παρακαταθήκη τη Βιομηχανική Επανάσταση, «την πιο βαρυσήμαντη μεταμόρφωση της οικονομίας και της ανθρώπινης κατάστασης» και η Αμερική ηγήθηκε μιας διεθνούς τάξης που βασίστηκε στον σεβασμό κανόνων προς όφελος των πολλών.
Καθώς τίποτε δεν διαρκεί για πάντα, μήπως η πτώση της τωρινής χρυσής εποχής είναι αναπόφευκτη; Στις αρχές του 21ου αιώνα εμφανίστηκαν δυσοίωνα σημάδια. Μια σειρά από κρίσεις, όπως χρηματοοικονομικά κραχ, προσφυγικά κύματα, πανδημίες και γεωπολιτικές εντάσεις έχουν μεταλλάξει την κυρίαρχη δυτική νοοτροπία από «αθηναϊκή» σε «σπαρτιατική», με αποτέλεσμα να κερδίσουν έδαφος η εθνικιστιστή Aκροδεξιά και η ανελεύθερη ριζοσπαστική Aριστερά, αντιδραστικές δυνάμεις που επιδιώκουν να εξοβελίσουν τις εναλλακτικές ιδέες και κουλτούρες επιβάλλοντας τη δική τους απολυτότητα στη λογική του μηδενικού αθροίσματος. Η μεγαλύτερη απειλή, όμως, δεν προέρχεται απ’ έξω, αλλά από μέσα, όταν οι δημοκρατίες χάνουν την πίστη τους στις ανοιχτές κοινωνίες και κλείνονται στο καβούκι τους.
Στις αρχές του 21ου αιώνα εμφανίστηκαν δυσοίωνα σημάδια. Μια σειρά από κρίσεις, όπως χρηματοοικονομικά κραχ, πανδημίες και γεωπολιτικές εντάσεις, έχουν μεταλλάξει την κυρίαρχη δυτική νοοτροπία από «αθηναϊκή» σε «σπαρτιατική».
Η συγγραφή του βιβλίου ολοκληρώθηκε πριν από την επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ. Για την Αμερική, που ετοιμάζεται να εορτάσει την 250ή επέτειο της ανεξαρτησίας της, η ανάλυση του Νόρμπεργκ δεν προοιωνίζεται αισιοδοξία.
*Ο κ. Αχιλλέας Παπαρσένος υπηρέτησε στην ελληνική πρεσβεία της Ουάσιγκτον ως προϊστάμενος του Γραφείου Τύπου και Επικοινωνίας.